جهان و آغاز و انجام آن و درياها كه بهم پيوسته است و درياها كه پيوسته نيست و آن درياها كه جزر و مد دارد و درياها كه ندارد و مقدار طول و عرض آن با خليجها كه از هر دريا منشعب مىشود و رودهاى بزرگ كه بدان مىريزد و جزيره‌هاى بزرگ كه در آن هست و زمينها كه خشكى بوده و دريا شده و دريا بوده و بمرور زمان و گذشت روزگاران خشكى شده و آنچه حكيمان ملل دربارهء جوانى و پيرى درياها گفته اند با علل همهء اين چيزها و هم رودخانه‌هاى بزرگ را با سرچشمه و مصب آن و طول بستر آن بر روى زمين از آغاز تا انجام و هم اخبار شكل و هيئت زمين را با آنچه حكيمان ملل از فيلسوف و غيره دربارهء تقسيمات آن گفته‌اند ، و ربع مسكون زمين و برجستگيها و دشتها و فرو رفتگىهاى آن و اختلاف كسان دربارهء چگونگى ثبات زمين و تأثير كواكب در مردم آن و اختلاف صورتها و رنگها و اختلاطشان و هم وصف هفت اقليم را با طول و عرض و آباد و غير آباد و مقدار آن و هم مجراى افلاك و هيئت و اختلاف حركات آن با ابعاد ستارگان و جرم آن و اينكه پيوسته است يا نپيوسته و چگونگى سير و انتقال آن در افلاك و اختلاف حركات آن با حركت فلك و اقسام تأثير آن در جهان كون و فساد كه قوام كاينات بدانست و اينكه آيا تأثير ستارگان از روى تناسب است يا تباين ، از روى اراده و قصد است يا بى قصد و اراده و چگونه است و سبب آن چيست و اينكه آيا حركات افلاك و نجوم از روى طبع است يا به اختيار و آيا فلك علتى طبيعى دارد كه در اشياء معلول كه فلك بر آن محيط است اثر دارد ؟ و هم از جهات و آفاق چون شرق و غرب و شمال و جنوب و بناهاى عجيب كه بر روى زمين پديد آمده و آنچه كسان دربارهء عمر جهان و آغاز و هدف و انجام آن گفته‌اند با علت درازى و كوتهى عمرها و آداب رياست و اقسام تدبيرهاى مدنى كه شاهان با عامان كنند و چيزها كه شاه را در راه بردن خود و رعيّت بايسته